آیا محصولات کشاورزی در سال پیش‌رو گران‌تر می‌شوند؟ بررسی ریسک‌های تولید، عرضه و آینده بازار غذا

آنچه در حال شکل‌گیری است، یک شوک ساده در یک بازار نیست. چند زنجیره هم‌زمان به یکدیگر متصل شده‌اند:

انرژی → کود → هزینه تولید → تصمیم کشاورز → عملکرد محصول → عرضه → قیمت محصولات کشاورزی → مواد اولیه غذایی → محصولات غذایی فرآوری‌شده

در کنار آن، یک زنجیره اقلیمی نیز وجود دارد:

ال‌نینو → تغییر بارش و دما → سیل، خشکسالی یا گرمای شدید در مناطق مختلف → کاهش عملکرد برخی محصولات → کاهش عرضه → فشار بر قیمت

اهمیت شرایط فعلی دقیقاً از همین اتصال ناشی می‌شود. از یک طرف، بازار جهانی هنوز کاملاً بدون پشتوانه نیست. تولید غلات همچنان در سطح تاریخی بالاست و ذخایر می‌توانند بخشی از شوک را جذب کنند.

از طرف دیگر، ریسک تولید کشاورزی افزایش یافته است. بازار کود تحت فشار قرار گرفته، هزینه نهاده‌ها بالا رفته و ال‌نینوی بسیار قوی در حال تقویت است.

بنابراین در کوتاه‌مدت، مهم‌ترین ویژگی آینده قیمت محصولات کشاورزی احتمالاً افزایش نوسان و تفاوت شدید میان محصولات خواهد بود. محصولی که ذخایر مناسبی دارد، ممکن است فشار را تحمل کند.

محصولی که ذخایر محدود دارد و هم‌زمان در یک منطقه تولیدکننده با خشکسالی یا سیل مواجه شود، می‌تواند رفتار کاملاً متفاوتی داشته باشد. همین موضوع درباره بازار مواد غذایی نیز صدق می‌کند.

افزایش قیمت یک ماده اولیه لزوماً به همان نسبت به قیمت غذا منتقل نمی‌شود؛ اما وقتی افزایش قیمت مواد اولیه با انرژی، بسته‌بندی، حمل‌ونقل و لجستیک گران‌تر همراه شود، فشار بر تولیدکننده مواد غذایی بیشتر خواهد شد.

OECD-FAO در چشم‌انداز بلندمدت خود هنوز افزایش بهره‌وری را نیروی اصلی رشد تولید و ثبات نسبی قیمت‌های واقعی کشاورزی می‌داند؛ اما همان گزارش نشان می‌دهد که در یک سناریوی هزینه‌ای نامساعد، افزایش انرژی و کود می‌تواند در کوتاه‌مدت تولید را پایین آورده و قیمت کالاهای کشاورزی را بالا ببرد.

بنابراین دو تصویر را باید هم‌زمان در ذهن داشت:

1- بلندمدت: افزایش بهره‌وری می‌تواند مانع از رشد دائمی قیمت واقعی بسیاری از کالاهای کشاورزی شود.

2- کوتاه‌مدت: شوک‌های انرژی، کود، لجستیک و آب‌وهوا می‌توانند قیمت‌ها را برای دوره‌هایی به‌شدت از مسیر عادی خود خارج کنند.

در نتیجه، اگر بخواهیم آینده قیمت محصولات کشاورزی را برای سال پیش‌رو در یک جمله توصیف کنیم، مهم‌ترین مسئله «گران‌شدن همه محصولات» نیست؛ بلکه افزایش ریسک جهش قیمت، نوسان و تفاوت شدید میان محصولات و مناطق تولیدکننده است.

برای کشاورز، این یعنی انتخاب محصول باید بر اساس هزینه واقعی تولید، دسترسی به نهاده، آب، شرایط اقلیمی و بازار فروش انجام شود.

برای تولیدکننده مواد غذایی، یعنی باید علاوه بر قیمت ماده اولیه، انرژی، بسته‌بندی و لجستیک نیز در محاسبات قرار گیرد. و برای مصرف‌کننده، یعنی احتمالاً با بازاری مواجه خواهد شد که در آن برخی مواد غذایی به‌مراتب سریع‌تر از سایر کالاها گران می‌شوند.

بازار غذا در سال پیش‌رو الزاماً وارد یک کمبود جهانی نمی‌شود؛ اما وارد دوره‌ای می‌شود که فاصله میان «عرضه کافی» و «عرضه آسیب‌پذیر» بسیار مهم‌تر از گذشته خواهد بود.